|
Йÿштö-шокшым ончыде, шке пашам шуктеныт |
Кÿртньыгорнышто тыршыше-влакын пашаштым военный разрядыш пуртат. Поезд коштмо корнышто ыштыше еҥ тудын кажне ужашыжлан вуйын шога, садлан тиде пашаште вий веле огыл, пеҥгыдылык, чытыш кÿлыт. Галина ден Юрий Исликаевмыт пенсийыш лекмешкышт Янаул оласе кÿртньыгорно станцийыште ыштеныт. Тÿҥалтыште коктынат корно монтер лийыныт, Юрий Исликаевич сулен налме канышыш бригадир лийын лектын.
Галина Шамуратовна Мишкан районысо Сÿний (ынде тиде ял пытен), Юрий Исликаевич Янаул районысо Лемдыж ялеш шочын-кушкыныт. Икте-весым вашлийын, ешым чумырымеке, мужыр шуко вере шке пиалжым «кычалын». Пÿрымашышт нуным Казахстан, Свердловск область да эше моло вере кондыштарен. 1972-шо ийыште Галина ден Юрий Янаул олаш илаш кусненыт да кÿртньыгорно пашаш ушненыт. Тунам тиде cомыл нунылан палыдыме лийын. Галина образованийже дене повар, Юрий чоҥышо лийыныт улмаш. «Илыш чылалан туныкта. Тÿҥалаш гына неле. Тунам, самырыкна годым, нимом шижын огынал, вий да тазалык мучашдымыла чучыныт. Ындыжым веле, шоҥгылыкыш вончымек, чылажат шкенжыным шижтараш тÿҥале. Игечын йÿштö ден шокшыжым, йÿран ден кукшыжым ончыде, тачылан мыняр километр корным пуымо, тунарым ыштыман - чоҥыман, рончыман, ачалыман да тулеч моло. Паша ÿзгарнам - кольмым, чöгытым, кувалдым да моло нумалтышнам налын, кечылан кумло километр марте йолын эртенна»,- ойла Галина.
Тазалыкше начарештмылан кöра Галина икмыняр ий обходчик лийын ыштен. Тыште паша эше шкешотан улмаш. Тудын участкыже станций деч шагал огыл тораште, куд километр кумдыкан лийын. Тиде кумдыкышто кажне шпалжылан Галина вуйын шоген. «Уло шоныш тушто, йÿд омат кошка. Лÿдмем денак шке участкемым ик гана огыл, кум ганат ончен савырнем ыле. Тунам кызытсе гай камера-влак лийын огытыл, чылажат участкын ответственныйжын шотшо деч шоген. Ик жап гыч адакат монтерлан куснышым. Тиде паша нелырак гынат, шке пашаче-влак коклаште чонлан куштылгырак ыле», - шарналта Галина.
Тиде кечылаште кÿртньы-горно пашаеҥ-влакын пайремышт эртыш. Тидын шотышто Юрий Исликаевич тыгерак каласыш: «Пашам ышташ, еҥлан йöраш лийме годым тыйым пагалат. Ондак паша верыштына тиде кече чынжымак пайрем гае эртен. Вуйлатыше-влак деч могай-гынат тау мутым, саламлымашым колынна, пöлекымат налынна. Ындыжым, пенсийыш лекмеке, пайрем кечыжат мондалтеш. Таза улмына годым шкаланна, пырля ыштыме йолташ-пенсионер-влаклан, икте-весым ужын вашлияш пеш сай лиеш ыле да, молан дыр огына погыно. Тау, икшывына, уныкана-влак огыт мондо, саламлат. Тидат куаным конда».
Исликаевмыт кум икшывым ончен куштеныт. Нунышт ача-авашт деч тораш каен огытыл, Янаулыштак илат, пашаштымат туштак шуят, манаш лиеш. Юля ÿдырышт ынде латкум ий проводница лийын ышта, Сергей корно монтер лийын ыштыш, шукерте огыл вес пашаш кусныш. Коча-кован вич уныкашт кушкыт. Галина ден Юрий ола деч öрдыжтö, шке пöртыштö илат, суртышт пелен мланде участкым кучат. Икманаш, ÿмырыштым эртараш, чон почын кутыраш йöратыме лишыл еҥышт, чонлан келшыше сомылым шукташ, кап-кылыштым кандараш да каналташ йöнлö верышт улыт.
А. ИВАШКИНА.
Янаул район. |
|
Ялемлан – кок курымИлыш тыште тÿҥалын Курмызак ялем кумшо курымыш тошкале. Куд уреман ял Ош Виче тайылыште шинча. Кÿшыл мучаште Кыне ер (ожно переписьым эртарыше-влак Турка-Куль манын возеныт). Пакча шеҥгелне, Апай коремыште, Ошма эҥер йога, корем вес могырышто - Апай ер. Ер воктене ожсо пöрт олмо-влак улыт, иктыже - Апай кугызан. Корем ожно пешак келге огыл улмаш, имне денат лекташ лийын.
Ик поян, кöршöкым ышташ шуным налаш шонен, корем воктене мландым йодын. Пуэн огытылат, пеш чот шыдешкен. Изи эҥерыш кöршöк таргÿмыжым (ртутьым) оптал коден. «Чаманеда гын, тыландат ынже лий», - манын. Тылеч вара серым вÿд чот мушкаш тÿҥалын, коремат келгемын. Тыге ойлат ыле шоҥгырак-влак. А шун чынак сай лийын, коҥга лукташ кермычым шуко еҥ шкеак кыра ыле. Корем воктенсе ик пöрт олмо - ургызо татар Шарапийын (Абдуллин Шарафей). Суртышто урген, а тушто еш кугу лийын - ныл эрге, ныл шешке. |
|
Подробнее...
|
«Тÿҥжö - калыклан шурным, ял озанлыклан урлыкашым, вольыклан кургым ситараш» Эртыше теле чатлама йÿштыж дене ситышын лÿдыктыш. Шокшо кече-влак толмым калык пеш вучыш да, тений кеҥежшат шке койышыжым ойыртемынак ончыктынеже улмаш. Игече утыжым шокшо, кукшо улмылан кöра республика мучко чрезвычайный ситуацийым увертарыме. Мутат уке, нелылыкыш эн чот ял озанлык-влак логалыныт.
Кукшо игечын ял озанлыклан могай эҥгекым кондымыжо да тудын условийыште пашам кузе ворандарыме нерген Калтаса районысо «Заря» ял озанлыкын вуйлатышыже А. Ш. Тимиркаев деч рашемдаш йодна.
“Кукшо игечылан кöра кокияшланат, икияшланат эҥгек лийын. Тачысе кечын пырчым ончычрак ÿдымö пасушто лектыш уда огыл, вараш ÿдымын - начаррак. Уржам кокла шот дене гектар гыч 13 центнер дене налына. Пурсан лектышыже изиш куандара - 15 центнер дене.
Кукшо игече нигöлан вучыдымо ыш лий, садлан, нимом палыдымыла койын, öрман огыл. Тидын нерген мыланна, аграрий-влаклан, ончычак шижтарышт. Кузе тудым илен лекташ - кажне шке паша стратегийым ойырыш. Ме, мутлан, шошо агам ончычрак тÿҥална. Курал-ÿден, писынрак мландым тырмалаш тыршышна. Тыге тудо изиш вÿдыжгыжым арален кода. Толшаш кукшо игечылан кöра тений шагал огыл кукурузым шындышна. Чылан палат: кукуруза - шокшым йöратыше кушкыл. Сай лектышыжым кызытак ужаш лиеш. Козлятникат куандара. Чылаже тений колхозын пасулаштыже 1030 гектар шыдаҥым, 200 гектар шожым, 20 гектар шÿльым, 25 гектар шемшыдаҥым, 70 гектар пурсам, 30 гектар викым да 5 гектар пареҥгым ÿдымö.
Илалшырак-влак шарнат, тыгаяк кукшо игече 1987, 1988, 1989-ше ийлаште шогыш. Тунам мый колхозышто агрономлан ыштем ыле. Кö икымше ий огыл мланде пашам ышта, тудо тидын шотышто шуаралтын. Мемнан озанлыкыште шке пашаштым сайын палат. Тений ме молгунамсе гай чапле лектышым огына вучо, тÿҥжö - калыклан шурным, озанлыклан урлыкашым да вольыклан кургым ситарышаш улына. Кодший, конешне, лектыш сай ыле - гектар гыч 25 центнер дене нална. Тений 8 центнер дене налына гын, идалыклан шкаланна ситарыме лиеш.
Тиде кечылаште кок комбайн уржам тÿредаш лекте, таче-эрла эше нылыт лектеш. Палемдаш кÿлеш, ял озанлыкнан шке техникыже сита. Районышто моло ял озанлык-влак тидын шотышто МТС гыч полышым вучат. Уржам погымо пашам, моло ийласе дене таҥастарымаште, тений кок-кум арнялан ончычрак тÿҥалме. Кукшо игече чыла шотыштат эҥгекым кондыш, садлан жапым шуяш ок лий, улыжым, йомдарыде, поген налаш кÿлеш.
Кызытак телылан мландым ямдылена. Идымыште паша «шолеш». 500 тонн кукшо шудым да 5000 тонн сенажым ямдылыме. Эше кукуруза ден икияшым сенажлан опташ вынемым ыштыме.
Ял калык шудым ситарен. Тений ме нунылан клеверым темлышна. Иканаште икмыняр гектар дене налше-влакат ыльыч.
Вольыклан олыкышто шудо ок сите, фермыште, кеҥеж лагерьыште ешарен пукшаш логалеш. Шöрым кызыт озанлыкна деч келшыше ак - 10 теҥге дене налыт.
Кугыжаныш велым тений сай полышым шижына. Шошо ага жапыште 150 тÿжем оксам ойырышт. Тиде окса дене соляркым льгота ак дене нална. Вашке гыч ÿяҥдышым налаш субсидийым пуышаш улыт. Икманаш, паша икшырымын кая”, - каласыш Аркадий Шамыкаевич.
А. ИВАШКИНА.
Калтаса район. |
Пайрем концерт Ялыштына клуб укелан верч ынде ятыр ий Уфа, Марий Эл гыч лÿмлö артист-влак огыт тол. Такшым верысе художественный самодеятельный коллектив пайрем-влаклан ямдылалтеш.
Но 11-ше июльышто, ял калыкым куандарен, Марий Элын калык артист-ше Станислав Шакиров ден Тамара Ситникова кугу концертым шындышт. Нуным Вячеслав Александрович ден Фаина Александровна Александровмыт лÿмын Йошкар-Ола гыч пуртымо ÿдыржö ден эргыже Людмила ден Георгий Петрушкинмытлан сÿанышт амал дене ÿжын конденыт. А ялысе предприниматель Шареевмыт еш арендыш налме ожнысо йочасадым пайремым эртараш ямдылыш. Концерт пеш сай эртыш.
Станислав Шакировын мурыжо почеш рвезе калык «кандырам пуныш», вальсыш ушныш. Каласаш кÿлеш, тысе калык тиде артистым чот йöрата, пагала. Тудын тукымвожшат мемнан ялыште. Кугу Ачамландылык сар годым Берлин марте шушо Масай кочаже Реве ялысе Токпай насылын эргыже улеш.
Станислав Шакиров ден Тамара Ситниковам калык, совым кырен, уэш да уэш мураш лукто. С. Шакиров Георгий ден Людам сценыш ÿжö, нунылан мутым пуыш. Рвезе мужыр ачашт-авашт Василий Петрович ден Наталья Филипповналан, пуртымо ачашт-аваштлан, С. Шакиров ден Т. Ситниковалан, Шареевмыт ешлан да Реве калыклан сÿан дене саламлаш толмыштлан кугу таум каласышт.
С. МАНИКАЕВ.
Реве ял,
Бирск район. |
|
Кульчубай ялын историйже гыч |
Öрш эҥер воктене Мишкан районысо Кульчубай ял Башкортостаныште ик эн шоҥго марий яллан шотлалтеш. Тиде кундемыш куснен толшо марий-влак верысе башкир калык дене нунын мландыштым арендыш налме нерген договорым ыштеныт, тунам тудым “припуск” маныныт. Кульчубай ял калыкын припуск кагазше аралалт кодын огыл. Очыни, марий-влак башкир вотчинник-влак дене ойласен, кагазеш возыде, келшеныт. Туге гынат Башкортостан Республикысе Рÿдö кугыжаныш исторический архивыште Кульчубай ялыште илыше-влакын Никифорова помещица ÿмбач вуйшиймашышт уло. Тушто Генеральный межам ыштыме годым помещицан нунын деч кугезышт-влакын, башкир калык дене эше 1630-шо ийлаште договорым ыштен, илаш тÿҥалме мландыштымат налаш тöчымыжö нерген ойлалтеш. Ме палена, Кульчубай калыкын мландыже воктене Никифоровмыт помещик-влакын мландышт улмаш.
Казанский корнысо Шемшадинский волость башкир Енаберда Мустаев ден Осинский корнысо марий Василь Аламбиев коклаште припускым уэмдыме да вотчиныш пуртымо нерген 1735 ий 12 мартысе Записьыште Кугу Соказаште илыше-влакын арендыш налме мландын границыже тыге эртен манын возалтын: “минуя деревни Колчюбаевой, которая останется влеве, да по речке, на которой деревня Колчюбаева, вверх до вершины, а от тех вершин полями на деревню Изиморину”.
1757 ий 9 июньысо Осинский корнысо марий-влакын Тойка Усманов да йолташыже-влаклан у верыш Ивачай вÿдымö почеш 9 сурт-оралте дене куснен кайыме нерген Уфасе провинциальный канцелярийын Указыштыже тыге возымо: “вышед сами собою … за Белою реку, и поселились деревнями, и за тем де вашим выездом оставшим обывателям, яко на большей порозжей дороге, чинитца от проезжающих всякого знания людей немалое отягощение”.
Тиде верыш эн ончыч кö илаш толын, каласаш огеш лий. Молан манаш гын, припуск уке, тунам Россий кугыжаныш калык переписьымат эртарен огыл. 1722-1782 ийласе I-IV ревизийын материалышт Москваште аралалтыт, сандене эн ончычсо ныл ревизий почеш Кульчубайыште илыше-влак нерген сведенийна уке. 1782 ийысе ревизий почеш, Кульчубайыште 56 пöръеҥ да 40 ÿдырамаш, 1795 ийыште 14 кудылан 83 пöръеҥ да 73 ÿдырамаш лийын. IV ден V ревизий коклаште 6 пöръеҥ да 9 ÿдырамаш колен, 10 ÿдыр шочмо ял деч öрдыжкö марлан каен. Микиорор Кучумовын 33 ияш Григорий эргыжым 1790 ийыште казакыш пуэныт. Айдар Кучумовын, Урусмет Вашинын, Баиша Байбактинын да Пимурза Янбаршевын ешыштышт коло наре еҥ лийын. Урусмет Вашин кок вате, Алтынай Алтышева ден Уналчи Тимербаева, дене илен. Султамрат Башиев акак-шÿжарак Тойгалчи ден Тойби Ишмурзинамытым марлан налын.
1834 ийлан ялыште 33 сурт-оралтылан 103 пöръеҥ, 89 ÿдырамаш илен. Мратай Янсыбаевын 18 ияш Мрадыш эргыжым 1827, Изибай Урусметовын Имай эргыжым 1829 ийыште казакыш пуэныт. Балтас Балтаев ден Шакай Ишбулатов кок вате дене иленыт. 1850 ийысе ревизий почеш, Кульчубайыште 19 сурт-оралте лийын, 141 пöръеҥ, 137 ÿдырамаш илен. Мратай Янсыбаевын Янбай ден Янбахта шольыжо-влак ешыштге тудын дене пырля ик суртышто иленыт. Саматбай Ишатбаевын пöртыштыжö шольыжо, кок павайже да кок шочмо шольыжо иленыт, ешыште чылаже 25 пöръеҥ да 19 ÿдырамаш лийын. Шакай Ишбулатов ден Балтас Балтаев тугак кок вате дене иленыт. VIII ден IX ревизий коклаште 20 пöръеҥ колен, 52 эрге шочын. Мратай Янсыбаевын Мрадыш эргыже 23-шо ий армийыште служитлен. Тыгак Акболат Уразметевын Аплай эргыжым, Сапай Султамратовын Михельсон эргыжым армийыш колтеныт. Аптюш Итикеевын Каныбек эргыже христиан йÿлаш куснен да Дмитрий Петров лÿмым налын. Тудын ватыжат Евфросиния Тимофеева христианка лийын. Нуно эргыштлан Степан, ÿдырыштлан Неонина лÿмым пуэныт.
Земский отчёт почеш, 1877 ийыште Кульчубай ялыште 57 сурт-оралте улмаш, 174 пöръеҥ, 169 ÿдырамаш илен. Ял Бирск деч 21 меҥге öрдыжтö, Бирск-Оса корно ÿмбалне верланен.
1897 ий кеҥежым Уфа губернийысе земский управа пеленсе статистика отделений Бирск уездым шымлен. Тышке Кульчубай кундемат пурен. Ялым Старо-Кальчубаево манын ончыктымо. Ял лоп верыште, Бирск ола деч 25 уштыш тораште верланыме, ял воктене Öрш (Уряш) эҥер йоген эртыме, 156 марий еҥ илыме, куралме мланде тöр верыште да кок пасу кÿкшака тайылыште Öрш эҥер дек волымаште верланыме, 683 десятин мланде йошкар шунан, 100 десятин - шемалге-кÿрен рокан улмо, мландым 10 ий наре ончыч ÿяҥдаш тÿҥалме, ялыште ныл пуалтыме машина, кевыт улмо, калыкын пакчам шындымыже, кÿтÿм кÿкшака тайылыште кÿтÿмыжö, вольыкым Öрш эҥерыште йÿктымыжö, шудым вÿд ташлыман да кукшо веран мландыште ямдылымыже, чодырам пайлыде кучылтмыжо, башкир-влак деч налме пу да оргаж дене пöрт-влакым ырыктымыже нерген ойлалтеш.
Кызыт Кульчубай ялыште 430 еҥ ила, 112 сурт-оралте уло. Тудо Мишкан районысо Тымбай сельсоветыш пура. Ялыште тÿҥ общеобразовательный школ, медпункт, библиотека, клуб, кок кевыт да В. П. Ибраевын кресаньык-фермер озанлыкше пашам ыштат.
2010 ий 26 июньышто Кульчубай ялын 380 ияш лÿмгечыжым пайремлышт. Уна-влакым ялысе калык мелна да пура дене вашлие. Чылан 380 метр кужытан “кандырам пунен” куштымашке ушнышт. Тиде кечынак Кугу Ачамландылык сарын участникше-влаклан обелискым почыч. Вет Кульчубай гыч 118 еҥ фронтыш каен, нунын кокла гыч 77-ше пöртылын огыл.
Кечываллан пайрем утыр талышныш. Кульчубай ялын гимнжым йоҥгалтарышт. Тудлан мутым В. Камилянов возен, семым В. Садретдинов келыштарен. С. Алексееван “Старокульчубаево: события, факты, люди” книган презентацийже лие. Юбилейлан ямдылалтме годым эн сай оралтылан, чевер печылан, йоча площадкылан конкурсым увертареныт ыле. Тиде конкурсын сеҥышыже, паша ветеран, туныктышо, ончыл ял озанлык, культура пашаеҥ-влакым, ялын эн кугу да эн изи ийготан шочшыжым шарнымаш пöлек дене палемдышт. Шуко тауштыме мутым ялым тÿзаташ оксам ойырышо спонсор, урем-влакым уэмдаш полшышо-влаклан ойлышт.
380 ий коклаште Кульчубай ял шуко йÿштö-шокшым чытен лектын. Элын ятыр исторический событийже ялысе илышым тÿкен. Туге гынат ял ила, йоча-влак шочыт, калык пашам ышта, шочмо ялым, элым тÿзландара.
С. АЛЕКСЕЕВА,
Кульчубай школышто историйым туныктышо.
Мишкан район. |
|
|
