2010 ийыш тошкалмылан але тылзе веле лиеш, а Краснокам районышто идалыкын эн сай туныктышыжымат ойырен шуктеныт. Тидлан лÿмын палемдыме жюри конкурсыш ушнышо туныктышо-влакын мастарлыкыштым чыла шотыштат аклен. Икымше этапыште вес школышто палыдыме йоча-влак дене урокым да класс шагатым эртарымек, вич туныктышылан Коян школышто  кокымшо турышто вийым тергаш темленыт. Нунылан тÿрлö конкурсышто шке паша опытым келгынрак почын пуаш, мастарлыкым ончыкташ, калык ончылно лекцийым лудаш кÿлын. Тыгай шкешотан таҥасымаш негызеш районышто «Идалыкын туныктышыжо» лÿмым Николо-Березовка селасе школын англичан йылмым туныктышыжо Л. Я. Лукиных сулен налын. Любовь Яковлевналан ончыкыжым республикысе туныктышо-влак коклаште районын чапшым аралаш ÿшанат. Корий школын туныктышыжо Л. В. Шамратовам «Мастарлык да келге шинчымаш», М. В. Шамратовам «Икшывылан чонем пуэм», У Пураял школын туныктышыжо Р. А. Салтыковам «Туныктышо-шымлызе», Николо-Березовкысо школын туныктышыжо Г. М. Давлетовам «Келге шонкалымашлан» номинацийыште палемденыт.

     «Идалыкын туныктышыжо» конкурсышто сеҥыше-влаклан кажныжлан Почетный грамотым да шарнаш кодшо пöлекым кучыктеныт.

     75 ий ончыч БАССР ЦИК Президиумын пунчалже дене Шаран район ышталтын. Кызытсе жаплан тудо йол ÿмбалне пеҥгыдын шога. Вич шÿдö километр газ пучым шуйымо. Тыге 96 процент утла калык канде тул дене пайдалана, куд тÿжем утла илыме пöрт, тугак социально-культурный объект, школ, культура учреждений, медпункт-влак газын куатше дене ырыкталтыт. Чоҥымо паша сайын мия. Республикын суверенитет ийлаштыже гына районышто коло  школым, лу культура учрежденийым, коло кок фельдшер-акушер пунктым чоҥымо. Райрÿдыштö шуко уремым асфальтироватлыме, ял-влак коклаште корным саемдыме.

     1995 ий гыч тÿҥалын, ий еда январь кыдалне Бирск олаште «Крешын йÿштö» эстрада муро да куштымаш фестиваль эрта. Тÿҥалтыште тудо Бирск ола да районысо шоктышо, варарак куштышо самырык коллектив-влакын конкурсышт семын палыме лийын гын, таче республикысе да Урал кундемысе самырык мурызо-влакым чумырен шогышо кÿкшö форумыш савырнен. Тений гына тиде фестивальыште Башкортостанысе 35 ола да районла, тугак Челябинск, Самара областьла, Татарстан Республика, Узбекистан гыч 574 ÿдыр-рвезе участвоватлен. Нунын коклаште Мишкан гыч Дина Баюршина кок марла мурым шергылтарен, диплом да шергакан пöлек дене палемдалтын. Тудын дене гала-концертыште вашлийын мутланышым.
     - Дина, фестивальыште тый икымше марий мурызо лийынат? «Икымше мелна ыш когарте»?
     - Укела чучеш. 160 утла номер гыч латкудытшым (нунын коклаште мыйымат) гала-концертыш нальыч.
   

     26 январьыште Изи наука академийын положенийже почеш районышто шымлыме пашам аралыме конкурс эртен. Чылаже ныл секций пашам ыштен: «Естествознаний», «Башкортостанын культурыжо да историйже», «Чын наука», «Лингвистика».
     «Лингвистика» ужашыште руш да марий йылме дене шымлымаш паша-влак аклалтыныт.

     А. И. Искандаров 1906-шо ий 21-ше мартыште Пошкырт кундем Мишкан села воктене верланыше Ирсай ялеш шочын, Метръялысе тÿҥалтыш земский школышто тунемын. 12 ияш лиймекыже, шинчымашым пошкудо Сахаровка руш ялысе кок классан инородческий училищыште (варажым тудо йочапöртыш савырнен) налеш. Тыште ялысе рвезе икымше гана шуко йÿк дене мурымым колын, да хорын вийже, моторлыкшо рвезын кумылжым авалтен. Тыге, шоналтыде, хорыш кошташ тÿҥалын. Йочапöртыштö илыше-влак тематический муро-влакым рушла да Палантайын возымо «Кынелза, шогалза», «Интернационал» муро-влакым марла йоҥгалтареныт.
     1920 ий декабрьыште 14 ияш Искандаров Чолман эҥер воктене верланыше Николо-Берёзовкысо педагогический техникумыш тунемаш пура. 1924-ше ийыште тиде техникум Пÿрö олашке куснен. Тыште рвезе адакат сем илышыш вончен, тудо Москва оласе синодальный училищым пытарыше, семым туныктышо М. Е. Крылов дене вашлийын. Тудо рвезым пианино дене шокташ туныктен. Эше тыште тунеммыж годымак ончыкылык музыкант изирак курсышто тунемше-влаклан семым шокташ туныкташ тÿҥалын. 1925 ий августышто Краснококшайск оласе педтехникумыш куснен, куштыжо тудо дирижёр-хормейстер семын тÿҥалтышым ыштен. Тыште икымше гана семым возаш кумылаҥын. 1928 ийыште Алексей Искандаров Москвасе кугыжаныш консерваторийын дирижерско-хоровой факультетышкыже тунемаш пура да 1933-шо ийыште тунем пытарымеке, рвезе композитор Йошкар-Олашке пöртылеш, музыкально-театральный училищыште хорым пога да тудым вÿдаш тÿҥалеш. Капеллыжын икымше составше 24 еҥ гыч шоген, эркын-эркын 45 еҥыш шуын. Репертуарже тÿрлö да кумда лийын: 1933 гыч 1939 ий марте 200 наре произведений погынен. 1938 ийыште Марий кугыжаныш филармонийыште пашам ышташ тÿҥалын. А ик ий гыч туштак кугыжаныш мурышо да куштышо ансамбль почылтеш. А. Искандаров художественный вуйлатышыже да дирижёржо лиеш.
   

     Мый 1928 ий 9 июльышто Шаран районысо Уялеш шочынам. А Мишкан селаште ÿмыремын кум ийже, пиалан йоча жапем, эртен.
     Ачамым, Аит Аюповым, Уфасе межкраевой правовой заведенийым пытарымекыже, Башкирий партий обкомын да прокурорын шÿдымышт почеш, направлений дене Мишкан районыш колтышт. Тушто вераҥмеке, ЗИС автомашина дене мемнамат налын кайыш. Тиде 1938 ий августышто лие. Мый тунам 10, Зина шÿжарем 5 да Алексей шольым 2 ияш ыльна. Тусо школышто кумшо, нылымше, визымше класс-влакым тунем лектым, а куснен кайымына годым Урсай школысо кокымшо классым тунем пытаренам ыле.
     Мишканыш миен шумына годым пычкемышалтын ыле. Прокуратура оралтысе пöртыштö илыше Асылбаевмыт дене (нунат мемнан вел гыч ыльыч) верланышна. Минлигузя Асылбаев нарследователь пашам намия ыле.  Кеҥежлан тиде оралте шеҥгелне верланыше ветлечебница территорийыш пурышо кугурак пöртыш (МТС урем манме мучашыш) илаш куснышна. Кулейман паваймыт дене пеш сай пошкудо лийна, кум ий нунын мончаштышт мушкылтна. Ватыжын лÿмжым монденам, нунын Аймалче, Аялче, Айма ÿдырышт, Макар да Захар эргышт ыльыч.
    

     Кас шумек, Маша кован суртыштыжо нигунамат шып ок лий – уныкаже-шамыч йочасад гыч пöртылыт веле, тунамак пöлем изи пöрткайыкла веселан чогыматыме йÿк дене ылыжеш. Мишук ден Вова я пöлем гыч пöлемыш икте-весыштым поктен куржын колтат, я модыш машинаштым дÿргыктен шÿкен кудалыктат але эше иктаж-могай модышым шонен луктыт.
     Тыгодым ковашт кухньышто шогылтеш – нунылан кас кочкышым ямдылкала. Йÿк-йÿан утларак талышныме годым кухньо омса гыч вуйжым луктын ончалешат, «Адак шургеда?!» малдалеш.
     Ньога-влакым пукшен, малаш пыштымек веле пачерыште тыныс лиеш. Тунам иже шукертак сулен налме канышыш лекше ÿдырамаш шкежат пыртак каналтен кертеш, но… тÿрлö шоныш да сомыл дене вÿдылалтын, ласка омым ятыр годсек огеш пале гаяк.
    

     Пытартыш жап шупшмо (курительный) вартыш деч аяргыше-влакын чотышт шукемаш тÿҥалмылан кöра Российын тÿҥ врачше Г. Онищенко 2009 ий апрель гыч тудым ужалымым чараш шÿден, а Россий Правительствын Постановленийже почеш вартышым наркотик тÿшкаш пуртымо.

     А могай тудо, вартыш? Спайс - тыге лÿмденыт тиде аярым. Тудым 2002 ий гыч Европысо, Йÿдвел Америкысе да У Зеландийысе кевытлаште ужаленыт, мемнан элыш 4-5 ий ондак «конденыт». Спайсын составше коштымо да тыгыдемдыме икмыняр кушкыл гыч шога: канде лотос, шалфей, гавайский роза. Лач тиде вартышым шупшмеке (южгунам ик-кок гана шупшылмат сита), айдемын койыш-шоктышыжо йöршын вашталтеш, психикыже пужла да тудо «наркоманыш» савырна. Ойлат, тыгай годым айдеме кенеташте писын куржаш але кредалаш тÿҥал кертеш, южгунам колымаш нергенат шоналта да молат.

     Вартышым южым тамлаҥдарыше благовоний семын шонен луктыныт да тыгай шонымаш денак кевытлаште темленыт, но самырык калык тудын аҥыртарыше «составшым» (психотропный ден наркотический действийже уло) пален налын да, жапым веселан эртараш шонен, шупшаш тÿҥалын.

     А кузе тудын деч аралалташ? Мутат уке, эн ондак спайсым ужалыме вер-влакым кораҥ коштман, иктаж-кö темла гын, лучо келшаш огыл. Вет илышна тыгат ончыко чарныде тöрга, садлан ала-могай кушкыл, наркотиклан кöра самырык жапетым ит «лунчырто» ыле. Тыгай верым ик-кок ошкыллан öрдыж гыч эртен кает гын, ала ончыкыжым элыште шуко пайдале сомылым ыштыше, илышым у корныш савырыше кокла гыч иктыже тый лият?