6 мартыште 10 шагат эрдене Мишкан райрÿдö площадь калык дене теме, уна-влак чыла ялла гычат, пошкудо районла гычат погынышт.
     Пайрем, мекедерым (кошопкам) пеш ямлын сöрастарен кычкен, ший оҥгыран имне-влак дене йоча-влакын Мишкан селасе калыкым ÿжын савырнымышт деч вара тÿҥале.
     Район администраций лÿм дене калыкым район вуйлатышын алмаштышыже С. В. Демина саламлыш, марий калыкын ожсо пайремже да йÿлаже-влак таче у куат дене илышыш шыҥдаралтын, вияҥ толмым палемдыш. Öрдыж уна-влакат саламлыме мутым каласышт.
     Пайрем шке корныжым нале. Чыла вере весела йÿк йоҥга, муро, такмак-влак шергылтыт, конкурс-влак тÿҥальыч. Сценыште районын лÿмлö артистше, мурызыжо, художественный коллективше-влак выступатлат.
     Кажне сельсовет марий йÿла почеш посна программым ямдылен да уна-влакым шке кудывечышкыже ÿжын. Мутлан, Кемей-влакын ÿстембалнышт тÿрлö-тÿрлö когыльо, шоҥешталт шогышо пеш тамле мÿй пура лийын. 150-ше ПУ-н кудывечыштыже пешат тамле пучымышым шолтеныт, тыштыже производственный обученийын мастерже Л. Я. Садыкован усталыкшым палемдышт. Мишкан-влак тувыртышым тамлен ончаш темлат, Ирсай гыч мийыше-влак азам лÿмдымаш йÿлам ончыктат, Монар сельсовет уло калыкым ятас кучымашке ÿжеш.
     Чыла вере пайрем йÿк, пайрем йÿла, пайрем модыш, пайрем пуш. Кö 15 метран варашке шинчам йÿлалтыше призлан кÿза, кö пила дене пум таҥасен пÿчкеш, кö кирам нöлта, кö кÿжгö кандырам шупшеш.
     А больница воктене, чодыраште, тидын годымак ече дене таҥасымаш эртен.
     Ўярня пайрем лÿмеш ямдылыме тÿрлö конкурслаште сеҥыше-влакым шергакан пöлек дене палемдышт. Пайремын символжым – олым курчакым – йÿлатен колтымаш программын мучашыже ыле гынат, калык эше кужу жап веселитлыш, мöҥгö каяш ыш вашке. Тидлан мотор шошо кечын эр гыч тÿҥалын кас марте ырыктымыжат пеш лачеш тольо.

     Март тылзыште ече дене кужу дистанцийыште таҥасымашын поро йÿлаже Нефтекамскыште теният шукталтде ыш код. Мемнан республикысе олала ден районласе тале ечызе-влак дене пырля тышке кажне ийынат Пермь кундем да Удмуртий гыч уло кумылын толыт. Стартовый протоколыш ты гана чылаже 130 наре участникын лÿмжым пуртымо, тушеч ик нылымше ужашыже ÿдырамаш, молыжо пöръеҥ-влак ыльыч. Чаманен каласаш логалеш, ончычсо ийла дене таҥастарымаште, ечызе-влакынат, таҥасымашым ончаш толшо-влакынат чотышт утыр шагалемме  шинчалан вигак перна.
     Пöръеҥ-влак 30 километр кужытан ечыгорныш лектыныт, ÿдырамаш-влак 20 километрым эртеныт.
     Абсолютный сеҥыше-влак коклаште чыла призовой верлам мемнан республикысе ечызе-влак нальыч.
Пöръеҥ-влак: 1 – Василий Шаталин, 2 – Андрей Филиппов, 3 – Александр Степанов (чыланат Уфа гыч).
Ўдырамаш-влак: 1 – Елена Шаталина (Уфа), 2 – Рида Гимранова (Стерлитамак), 3 – Екатерина Скопина (Уфа).
     Тÿрлö ийготан ечызе-влакым кандаш тÿшкалан ойырымо ыле, садлан кажныштыжат ÿдырамаш да пöръеҥ-влак коклаште посна икымше - кумшо верым налше-влакым палемдышт. Чылаштланат «Нефтегазстрой» ООО-н призшым кучыктышт, а 8 Март вашеш ечыгорныш лекше ÿдырамаш-влаклан эше мотор пеледышымат пöлеклышт.

     Бирск районысо школлаште марий йылмым да литературым туныктышо-влакын черетан погынымашышт ты гана Базан школышто эртыш. Тудо Кугу Сеҥымашлан 65 ий теммылан да калык йÿлам арален кодымо йодышлам каҥашымылан пöлеклалтын ыле.
     Базан ял Ош Виче вес велне верланен, садлан туныктышо-влакым серыште школ автобус вучен. Школыш миен шумеке, уна-влакым марий вургемым чийыше шочмо йылмым туныктышо Н. А. Николаева да тунемше-влак вашлийыч, марий йÿла почеш шокшо чай дене тутло мелнам, кавун когыльым тамлаш ÿжыч.
     Базан школ руш школлан шотлалтеш, туге гынат 200 утла тунемше гыч 180-же марий йылмым тунемеш. Наталья Альбертовна йоча-влакым марий йылмылан шÿмаҥден мошта, шинчымашышт келге лийже манын тырша. Ты гана тудо коллегыже-влак ончылно «Простой да сложный предложений» темым пеҥгыдемдыме урокым ончыктыш. Икшыве-влакын шинчымашыштым пойдараш тÿрлö йöным кучылто: доска воктене, учебник да карточка-влак дене пашам ыштышт, устный диктантым эртарыш, тÿрлö оҥай ребуслан вашмутым кычальыч… Туныктышын марий йÿла пайрем-влак - Шорыкйол, Ўярня да моло - нерген каласкалымыже поснак келшыш. Нунын кунам тÿҥалмыштым кузе шотлен лукташ кÿлмымат умыландарыш (Чаманен каласаш логалеш, кызыт кугырак-влакат шукынжо ты радамым огына пале).
    

     Кокымшо пелийлан газетлан тошто ак дене возалташ лийме досрочный подпискын жапше март тылзыште пыта. Апрель гыч подпискын у тургымжо тÿҥалеш, но тунам акым кугемден кертыт. Эртыше ийын «Чолманлан» возалтме нерген изирак иктешлымаш денат палдараш лачеш толеш, шонем. Ик могырым, тыршен ыштыше почта пашаеҥ-влакым пöлек дене палемдаш шонымынам шуктен кертна, вес могырым, шочмо йылме дене лекше газетлан ий гыч ийыш шÿмаҥден шогымо олмеш утыр шеҥгекыла кайыше кундемлаште (тыгайышт шуко огыл гынат), можыч, шке калыкышт нерген кеч шулдырак ак дене подпискым ыштыме годым шоналтат ыле?
     «Чолманлан» эн шуко подпискым ыштыше-влак коклаште эртарыме конкурсышто Калтаса районысо Тошто Оръямучаш ял гыч Марина Сабитова сеҥышыш лектын, 87 экземплярым возыктен (почта отделений вуйлатыше – Роза Апакова), кокымшо верым Мишкан район Пÿнчер ял гыч Ольга Зайнакаевалан пуымо (почта отделений вуйлатыше – В. Карпова), кумылаҥдыме кумшо приз дене Мишкан район Монар ял гыч Зинаида Баймуллинам, Краснокам район Йывангасола гыч Раиса Гавриловам, Калтаса район Ўлыл Качмаш ял гыч Римма Патырбаевам палемдышна.
    

     Кугыжаныш шöрым ыштышылан  полышым пуа – ончыкыжым кукшо да стерилизоватлыме шöрым, ушкал ÿйым да сырым палемдыме ак почеш налын  ужалаш тÿҥалыт.
     Тидын нерген шöрым ыштыше-влакын Национальный ушемыштын I съездыштыже Россий ял озанлык министр Е. Скрынник ойлен. Шöрым кугыжаныш тений 300 тÿжем тонным налшаш, а аралашлан 300 миллион теҥге окса кÿлеш.
     Лишыл жапыште регионлаште шöрым налшаш кугытым палемдат. Шöр утен кодмылан кöра фермер да переработчик-влак коклаште 2009 ий кеҥежым ÿчашымаш лектын. Тунам фермер-влак заводлаште шöрым изи ак дене (6-8 теҥге дене) налмыштлан вуйым шийыныт.
   

     Пÿрымашлан кöра Одо кундемеш «вожым колтенам» гынат, садак Краснокам районысо Маняк ялым шочмо суртемлан шотлем. Тушто иленыт авам, родо-тукымем, пошкудем, палымем-влак. Волгыдо ош тÿняш нигöат ача-ава да Юмын пÿрымаш деч посна ок тол. Илыш чынжымак моткоч оҥай. Ала-момат чыташ перна, но сайлан ÿшанымаш вийым пуа да куаным вучаш тарата.
     Йöратыза ача-авадам, икшывыдам, уныкадам, родо-тукымдам, лишыл еҥ-влакым. Ты тÿняште улмыштлан куанен моштыза. Осалым шонышо-влакын чонышт тек паремеш. Икте-весе дене келшен, умылен, ÿшанен илет гын, рыҥ тошкалын, корно дене куанен ошкылаш лиеш. Тунам тый умылет, тыйым умылат, пагалат. Но южгунам осал сÿретымат ужаш логалеш, садлан кертме семын полыш киднам шуялтышаш улына.
    

     Ныл ий ончыч ватем дене яллаште урлыкаш шоганым ужален коштна. «Мата ялышкат мийыза, авамланат шоган кÿлеш ыле. Ялна кугу, чыла ужален пытареда. Камрат Калламытеным йодыда гын, кушто илымынам кажныже ончыкта», - каласыш Нöлпер ялын Динария Мухина. «А молан Камрат? «Камрат» немычла «йолташ» лиешыс?» - öрын йодым. «Тиде лÿмдылтыш кочам дечак кодын», - мане Динария да кочаж нерген кÿчыкын каласкалыш. Эрлашыжым Мата ялыш мийышнат, Динариян аваже, Клара кокай, деч чылажымат рашемден йодыштым.
     1909 ийыште Балтач районысо Марий Мата ял гыч 1889 ийыште шочшо Калит Саликовым армийыш служитлаш наҥгаеныт. Мöҥгыштö ватыже да индеш тылзаш икшывыже кодыныт. 1914 ийыште Икымше тÿнямбал сар тÿҥалын. «Командирышт эре «Ончыко!» да «Ончыко!» ÿжын наҥгаен, а салтак-влак, кушко кайымым умылыдеак,  ончыко вашкеныт. Тыге кредалмаш деч поснак Германийыш миен шуыныт да пленыш логалыныт. Тушто шуко еҥ шужен колен. Мемнан район гыч вич еҥже пале, Татар Мата ден Тошкурово ялла гыч икте дене лийыныт, нунат шужен коленыт. Калит павай, Кугече годым немыч шÿгарлаш нушкын миен, муно ден кампеткым кочмышт нерген ойлен ыле», - манеш Клара кокай.
     Калит Саликовым ик немыч шке суртышкыжо пашам ышташ налын.  Павай вольыкым ончен, ушкалым лÿштен, вÿташтак илен. Тудым сайынрак пален налмек,  немыч шке пöртышкыжö пуртен. Калит павай немычын шÿрыжö ÿстелыштак шолын шинчымым ужын öрын. Тушто электроплитка тугодымак лийын улмаш. Павай немычла ойлен моштен. Озажын марлан пуышаш ÿдыржö лийын. Ўдыр пеҥгыде туп-вачан, ушан-шотан марийым  йöратен шынден. Нуно пырля илаш тÿҥалыныт. Ўдырын ачаже самырык-влакым посна луктын. Немыч-влак йочаштым мÿндыркö огыт колто улмаш - воктенак посна пöртым ямдыленыт.
    

     Ялысе школыш практикыш мийымем годым тушто ятыр самырык туныктышо пашам ыштен. Икмынярышт пединститутым, педучилищым тунем лектыныт, кок рвезе вузыш пураш паша стажым «чумырен”. Келшен илыше икоян самырык коллективыште весела шÿлыш озаланыме шижалтын. Перемен годым туныктышо-влак учительскийыште чумыргеныт – урок-влак коклаште каналтеныт, тÿрлö йодышым каҥашеныт, коклаштышт мыскарам ыштылыныт.
     Ты весела ешыште кöгöрчен гай ик мужыр ойыртемалтын палдырнен. Нуно шукерте веле огыл мужыраҥше самырык вате-марий улыт улмаш. Марийже школышто труд урок-влакым намиен, а пелашыже йоча-влакым математикылан да физикылан шÿмаҥден. Ты самырык-влакын чонышто волгыдо йöратымаш озаланымым öрдыж еҥат каласыме деч поснат вигак шижын кертын. Туге чучын, пуйто Дима (лÿм-влакым алмаштыме) шке Розукшым ÿмыр мучко кидыште нумал кошташат ямде улеш.