Изи уна

     Тений кеҥежым ял уремыш рывыжиге толын лектын ыле. Пелашем ужынат, «Ончал, рывыжиге уремыште шогылтеш», - мане. Мый окна дек лишемым. Чынак, машина коштмылан кöра корем гайыш савырныше лаке гыч вуйжым луктынат, изи рывыж тышке-тушко пеш ончыштеш, ик жап шогылтмек, корно дене кудале.
     Ватем вашке гына диагнозым шындыш – орышо янлык, огешат лÿд. «Уке, - манам, - тудо аважым йомдарен. Рывыж ава икшывыже-влаклан «Пыжашыште гына кийыза, мый ялыш чывылан миен толам» манын каласен коден. Нунышт вучен ноеныт, ик осалракше «Ындыже изи омыл вет, пыжашыште шинчымеш, авамым вашлияш каем, налме арвержым нумалаш полшем» манын, ваштарешыже толын. Онча, ялыште кевыт уке. «Вара авам тиде ялыш чывылан коштмыжым ойла ыле вет», - шоналта рывыжиге. Ик чулым предпринимательын ялысе плотник-влакын погынен ыштыме кевытым шулдо ак дене налын, рончен, колхоз рÿдыш ужален колтымыжым кушеч тудо пален? Да тÿняште вор ден жульык-влакын шарлаш тÿҥалмышт нерген Ванган ойлымыжым кушто тудо колын?
     Садлан иге кевыт шинчыме верыште бетон блокын веле кодмыжым ужын öрын да пошкудо ялыш вашкен».
     Эх, рывыжигын коштмыжо арам гына лиеш. Пошкудо ялыштат кевыт уке. Аваже колхоз рÿдышкак каен дыр манын, чевер унанам йоммешкыже ончен ужатышна.
С. ИЗИБАЕРОВ.
Усола ял,
Балтач район.

Унала ÿжын

     Тугодсо пагытым кызыт «застой» жап маныт. Тунам календарьыште йошкар тÿс дене палемдыме пайрем кече-влак вашеш ялыште икте-весым унала ÿжыныт, ваш-ваш унала коштыныт. Султанбай Семен, ушышкыжо иктаж шоныш пурен гын, суртшо гыч лектын каен, лишыл яллаш гына огыл, вес районысо ялышкат шуын кертын.
     Икана Бирск районысо ик марий ялыш миен лектын. Логарже кычкыжеш, нöрташ йодеш, мÿшкырымат темыман, а кÿсен рожын, ик ырат уке. Но тудо тиде ялыште Кабет Йогорын мÿндыр родыжо улмым пала. Тудын кушто илымыжым йодын, суртышкышт миен пура. «Тыланда Йогор чÿчÿ деч кугу саламым кондышым, - манеш. – Шкешт толын огыт керт, тендам тугай кечылан унала ÿжаш мыйым колтышт».
Тыгай уверым колмек, ÿстелыш тÿрлö сийым, кленчам конден шындат. Кастене мончаш олтен пуртат, а эрлашыжым корнылан оксамат пуат.
Кабет Йогорын еш гына нимом ок пале, нимогай унам ок вучо.
    Ўжмö уна-влак палемдыме кечылан корныш лектыт. Умбакыже мо лиймым лудшо-влак шкеат умылат, шонем…
М. МИШЕНЬКИН.
Дöртыльö ола.

Вашла пöлек

    Шумат шукертсек вучымо кугу пайремыш шуко унам ÿжын. Мутат уке, пöртсий - чумырген ыштыме пашам иктешлаш пеш сай йöн. Пöртым нöлтымö годым изи пакчаж деч ик татланат ойырлен кертде, шке сомылжым шуктышо пошкудо Мытрийымат öрдыжеш коден огыл. Мом ыштет, пошкудо дене келшен илыман.
     Теве Мытрий, шÿлышым налын, пошкудыжым шокшын саламлыш. «Таче пöлекым шым кондо, но шыже марте кайыквусым ончен-куштен, эн коя да мотор комбыжым пуртен пуэм, нуно кызыт эше изи улыт», - малдале.
     Вашке гыч шыже толын шуо, а варажым телыжат, кеҥежшат вашталте…
     Тыге кок ий эртыш. Тиде гана Мытрийын пöртыштыжö пайрем гÿжла. Шочмо кечыжым палемдаш эсогыл уло ял калыкым ÿжын, манаш лиеш.
     Шуматат пошкудыж дек кид шарен пурен шогале. «Вуеш ит нал. Таче пöлек деч посна пурышым. Кок ий ончыч пуымо комбет теве гына игым лукто. Нуным шыже марте ончен кугемдемат, ик эн коя да мотор комбыжым пуртен пуэм», - манын каласыш.
А. АХМЕТЬЯНОВА.

Шоҥго армий

     Э-э-эй, илен шуна, коеш. Ынде пöръеҥ икшыве ситыдымылан кöра армий радамыш мемнам, шоҥго кочай-ковай-влакым, наҥгаяш тÿҥальыч. Пöръеҥ-шамыч улыт тудо. Ситышашлык. Но нунын эре мо-гынат ок сите, я ушышт я эше иктаж-мошт ок сите. Ала, ала. Чылажат лийын кертеш. Кеч-мо гынат, нуным армийыш огыт нал. А мемнам налыт. О-о-о, эше кузе налыт! 
     Ынде армий радамыште ме, кочай да ковай-влак, улына. Уке-е, тыште уда огыл, пеш сай. Öпкелаш нимолан. Малаш пыштат, пукшат-йÿктат, кином ончыктат. Саде “Чапаев” манметым. Мытрий кувалан туге келша, эсогыл эрлашыжым, эҥертен коштмо тояжым Чапаевын сабльыж гай нöлтен, плац мучко куржталеш. Мый, манеш, ошо-влакым поктем. Плац манмаште, тудым кузе умыландараш гала? Ну, олаште уло вет рÿдо площадь. Ие-ие, тÿвö саде гай лиеш.
     Эше мемнам арнялан ик гана мончаш пуртат. Тудо чылалан икте – икманаш, тÿшка монча. А мыланна келша. Икте-весынам ваш мушкына. Теве мыйын катыше капем Эсылбай гына мушкын мошта. Тудын мушмо деч вара кок кече кынелде малем. Ласкалыкшым эше кужашрак шижаш манын, эркынласен кием. Теат пурен ончыза теве. Ÿшаныза, ода öпкеле.
     Тыште яра жап шуко. А ме жапым эртарен моштена. Казарма покшелан йыгыре погынен шинчынат, тÿрлö сомылнам шуктена: кö уныкалан носким, кö шальым пидеш, кö шÿртым шÿдыра. Яныбай гармоньым шупшылеш, а ме семже почеш мурым шуйдарена. Мадина лоптыра йыдалже дене тавалтенат налеш. Мемнан кас шинчымына жапыште чыла вереат шып лиеш, тушман гын лÿдмыж дене шке окопышкыжо шылын возеш.
Чылажымат чыташ лиеш, но икте лÿдыкта – мемнам куржталыктат. Уке, тыглай гына огыл. Чумыр салтак ÿзгар дене. Саде вияш тоям, ие-ие, автоматым, лÿйымö ÿзгарым, каскым, кольмым сакалтыман. Кольмыжо молан кÿлмым вара гына пален нална.
     Теве тыге ик кечын пе-еш куржына. Кум меҥгым эртыме деч вара Мадина шуҥгалтын кайыш. Юмылан тау, шуко ыш индыралт, вашке гына Ош тÿням кодыш. Командир йолташ, “Тушманлан шкенан-влакым огына кодо” манын, тояш шÿдыш. А меже мо? Тойышна. Саде кольмет дене. Вара умбакыже курж-на.
     Кастене командир йолташ полковой комиссий толмо нерген увертарыш. Коеш, мемнан бойлан ямде улмынам текшырынешт, лу меҥгым куржаш кÿлеш, маныт. А мыланна мо? “Есть” маннат, малаш вочна. Эсак гына мален огыл улмаш - мемнан мушкылтмо куҥганышкына кочо пурысым оптен лектын. А ме маленна, кушеч шинченна? Эрдене кынелнат, саде куҥган дене, тÿгö лектын, мушкылт пурышна. Пÿйым огына муш. Тудо тыгат уке. Протез. Стакан вÿдеш пыштен шÿалтена да уэш пуртен шындена.
     Лектын шогална саде кросс манмашкышт. Стартым пуэн веле шуктышт, ме чымышнат. Ну, туге чымена, мемнан почеш кудалше йошкар ыресан машинат поктен ок шу. Почешна нöлталалтше пуракеш кышанам йомдарен, шеҥгелан кодо. Ме лу меҥгым ик шагатыште куржын эртышна. Матроналан тиде ыш сите, эше кум меҥгым куржын тольо. Тудлан Эсак пурысым кок пачаш шукырак пыштен улмаш. Ожно самырыкше годым тудын ÿмбак ончалдымыжлан ÿчым ыштен, коеш, порысыжым пöртылтен. Ме кок кече воштылна. А комиссий дене толшо кугу начальник Матроналан отпускым увертарыш. Теве тыге.
     Тыште сай. Илаш лиеш. Вашке мемнан дембель шуэш, но мöҥгö пöртылмына ок шу. Садлан иктаж рвезе дене кузе-гынат кутырен келшена ыле ала, шонена. Можыч, бартер семын ыштена: мый – тыште, тый – тушто. Шоналтыза.
     Йöра, мый куржам. Таче нарядыште улам. Столовыйышто. Пурыза, пукшен колтем. Ать-два, ать-два!..
Э. ИСЛАМОВ.
Нефтекамск ола.
 

 Кÿртньö курым

     Кодшо курым кыдалне Пошкырт кундемыштат нефтьым муыч. Скважиныш качалка-влакым шогалтен, кÿртньö пучым мланде йымак пыштен, кÿлеш верлашке «шем шöртньым» покташ тÿҥальыч. Тиде жапыште ушан-шотан еҥ-влак йöн мумо дене саде кÿртньö пуч-влаклан олян гына оза лийыч. Тудым пÿчкеден, пече меҥгылан, молыланат кучылтыныт, кÿжгыракшым  капка меҥгыланат шогалтеныт. Варажым тыгай паша «черышкак» савырныш. «Пий кудалеш гын, тудым ужын, вес пият кудалеш» манме калыкмут уло вет. Ынде мемнан ялыште кÿртньö меҥгыдыме суртым муашат ок лий дыр, шонем. Могай меҥге гына, вынем таве, вÿташте кÿвар кашта да молат озанлыклаште шагал огыл. Илен-толын, тÿрлö волым, оравам, имне терым ышташ тунемыч.
     Кодшо кеҥежым сомыл дене Самет Миклай деке ошкыльым. Кÿртньö капкам кочыр почын, кудывечыште тошкештше озам ужым. Тудо кужу кÿртньö волыш вÿдым нумалеш, очыни, каслан вольыклан йÿаш ямдыла.
     – Тыйын урем печет пÿтынек кÿртньö гыч ыштыме улмаш, кеч иктаж можо пу гыч лийже ыле, - манам.
     – Молан урем пече гына, мыйын кудывечыштем чылажат кÿртньö гыч, манаш лиеш. От пале мо, ме вет кÿ огыл, кÿртньö курымышто илена.
     Тудо мыйым экскурсовод семын кудывечыже мучко кондыштараш тÿҥале. Мый чынак öрым, кунам тудо тынар кÿртньым поген ситарен? Эсогыл товар, чöгыт, кувалде вургым, вÿдварам кÿртньö пуч гыч ыштыме. Вÿташте кÿртньö капка, кÿвар кашта, кÿртньö воштыр дене печыме пöлем-влак, вынемышкат пу пура олмеш дюраль пучым волтымо. Пакчаштыже кияручо олмеш кÿртньö еҥ шога. Ўмбаланже тошто плащым сакалтыме.
     – Мардежан годым тудо савырныл кертеш, подшипникеш шогалтенамат, пытыр-потыр йÿкымат пуа. Ужат, пÿян шестерняш калай тÿкнен, - ончыктылеш Миклай.
     – Кайык-влак чот лÿдыт дыр?
     – Могай лÿдыт?! Ончал, кепке олмеш автодойкын ушкал йÿмö атыжым варитленам. Йымаланже ала-могай изи кайык пыжашым оптен, мунымат мунчен.
     – Тугеже, молан тылат тыгай кайык лÿдыктыш кÿлеш? Кушеч тынар кÿртньым поген ситарышыч? Кучылтдымы

жат ятыр коеш.
     – Э-э-э, чÿчÿ, ме эре кÿлешан пашам гына ыштена гын, илышнат молычарак лиеш ыле. Ончал-ян йырым-йыр, мом ужат? Могай поро гаражым, мастерскойым, трактор паркым, ферма-влакым пудыртен, шалатен пытарышна. А тый «Кушеч кÿртньö?» манат. А вет мыланна кунам-гынат чыла тидым садак уэш тÿзаташ кÿлеш. Ял озанлыкым нöлталде, илышым ончык колтен огына керт.
     – Тый, Миклай шольым, чыным ойлет, ужамат, илышым умылет.
     – Илышым чыла умылен шукташ ок лий шол, сандене «Курым иле, курым тунем» маныт... - келгын шÿлалтыш Миклай.
В. ПЕТРУШКИН.
Реве ял,
Бирск район.
 

 Командировка

     Икана мый редакцийын сомылжо дене командировкыш миен коштым. Шкат шинчеда, мо тугай командировка. Тиде эрык, романтика. Эн ончычак тышке да тушко пурен лектым, вара адак тышке-тушко. Шиждеат кодым, жап эртен кайыш, кÿсен ярсыш. Чылажат, конешне, сай, но кузе отчётым пуаш? Вет чыла паша отчётым йöрата. Отчёт лиеш, пашатат коеш, пашадарымат тÿлат. Вуем пудыратыл шинчымем годым кугурак йолташем полшыш.
     - Тый, - мане, - тыш-туш пурымет олмеш библиотекыште, архивыште шинчышым манын возо. А “тушко” пыштыметым кÿлешан еҥ дене вашлийме семын ончыкто.
     А мо, шонеда, мый тугак ыштышым. Отчётым возен шуктымек, шкаланем шке шым ÿшане. Ну, томаша! Кÿлеш верыш миен шумек, эн ончычак библиотекыш пурышым. Тыдым-тудым ончальым. Пеш сай материал-влак кидеш логальыч. Вигак “тушко” пышташ вашкышым. Пеш сай гастрономыш, тьфу тый, библиотекыш пуренам, архивше пеш поян. Эрласе кечылан теҥгечыжым погымо материал деч вуем кокыте лие. Кузе тыгай поян библиотекыш логалынам гын? Вашкерак, шонем, пашамым умбакыже шуяш кÿлеш. Шуко шонкалыде, тушкак куржым. Тиде гана, шарнем, Пÿрö олаште верланыше типографийын лукмо «Белая крепость» книга логале. Мутат уке, пеш сай материал. Уш кайышашлык. Почын колтет - вигак кÿлеш атмосферыш логалат. Садлан тудо экземплярым эше ик гана туштак лудын лекташ лийым.
     Умбакыже Уфа оласе типографийыште лукмо экземпляр гоч поян материалым муым. А вараже, вараже… изишак каналтышым. Вуйлан кугу эҥгек лийын кертеш манын шоналтышым. Погымо материалым кагазыш пышташ вашкышым.

     Чынак, вес кечыжлан, ом ондале, адак ик гана библиотекыш пураш логале. Тÿҥалме пашам мучашыш шукташак кÿлеш дыр, шонышым. Адак тувелсе типографийыште лукмо экземпляр-влакым поген нальым, ончыкем пыштышым. Ўшанем ыш йом, поян материал логале.
 Уремыш лектым, яндар юж нойышо вуем пуале. Кöргö чонемлан адак изишак материал дене шинчылташ кÿлмö гай чучын колтыш. Гостиница велыш ошкылшемла, адак ик гана гастрономыш, тьфу, библиотекыш пурен лектым. Йöра, тыгай библиотекылан ола поян улмаш. Тиде гана Куюргаза велне лекше «Шайтаночка» лÿман книга логале. Пеш сай материал! Логалыда гын, обязательно лудын лекса. Ода чамане. А вараже мо, “Шайтаночка” денак мален колтенам. Малашыже пеш пушкыдо лие, кынелаш гына куштылго огыл улмаш. Погымо материалым чумырен, возен налаш кÿлеш шол.
Теве тыгерак возалте мыйын отчёт. Моло йолташ-влак дене таҥастарымаште, тÿҥ редактор, мыйыным эн сайлан шотлен, квартальный премийым пуаш сöрыш.
Э. ИСЛАМОВ.
Нефтекамск ола.

Таҥасымаш

     Мемнан Бирск районышто шошо агам иктешлыме сабантуй пайремым пеш сылнын эртарат. Шарнем, кодшо курымын индешле кумшо ийыштыже тудым Ош Виче эҥерын  шола велныже, Кондаковка ял ден «Шамсутдин» каныме пöрт коклаште верланыше кумда мотор олыкеш эртарышт. Торжественный ужаш деч вара концерт да тÿрлö спорт модыш-влак тÿҥальыч. Тыгай годым кудыжым ончашат от пале. Мый гын ÿштö дене кучедалмым да имне  дене таҥасымашым ойырен нальым.
     Ипподром гай келыштарыме вер олыкын йÿдвел-эрвел мучаштыже  верланен. Ончышо-влак имне кудалме корныш  ынышт логал манын, ик велым  оҥа дене мотор печым ышталтын. Таҥасымаш тÿҥалын огыл гынат, пече воктене ятыр калык погынен. Вес велныже имнешке-влак, имньыштым кушкыжын, чÿчкыктен-куштыктен, таҥасымаш тÿҥалмым вучат. А ончаш погынышо-влак кудо имньыже сеҥышыш лекме нерген ÿчашат.
     - Икымше верым пурла алаша налеш, - манеш ик пöръеҥ.
     - А, мыйын шонымаште, ош саҥган чаптар вÿльö налшаш, - воктенже шогышо пöръеҥ мутланымашке ушна.
     - Уке, теве тиде кÿкшö кужу капан йошкар алаша ончыч толеш. Тудым ÿдыр кушкыжын, ужыда.
     - Конешне, тудо. Благовещенск район гыч эн порыжым колтеныт, очыни.
     - Тиде республикысе пайрем огылыс, молан вес район имнешкым таҥасымашке пуртат?
     - Ўдыр конкурсыш пурыде таҥаса. Мемнан район гычат нунын деке мият вет.
     Тиде жапыште ныл меҥге ÿмбалан чоҥымо йомакысе гай мотор левашын тошкалтышышкыже кÿзен шогалше пöръеҥ рупор дене кычкырале:
     - Пора начинать забег, Бычков!
     - Ўшкыжым кычкынешт улмаш, - воктенем шогышо мотор гына интеллигентный пöръеҥ татарла пелештыш.
     - Тугайжак ок лий дыр, -  вашештыш ваштареш шогышо татар ÿдырамаш.
     - Кузе ок лий, кызытсе саманыште чыла лийын кертеш, - мылам шинчажым пÿяле саде пöръеҥ.
     - А ÿшкыж-влак огыт койыс, - манеш ÿдырамаш. 
     - Тидыже сюрприз, кызыт ÿшкыж-влакым чодыра кöргысö изи олыкышто кучат.
     - Ўшкыж-влакым кычкен але кушкыж кудалыт?
     - Кычкен кудалыт гын, «заезд бычков» маныт ыле, а кызыт «пора начинать забег бычков» манын увертарышт. Тугеже, кушкыж кудалыт.
     «Ой, пеш оҥай лиеш дыр, - шоналтышым. - Каем, ÿштö дене кучедалше-влакым ончышо пелашемлан каласем».
     Молан дыр имне-влакын таҥасымашыштым кужу жап ышт тÿҥал. Кече пелта. Мый киоскыш лимонадлан ошкыльым. Ваштарешем мемнан ялын  ÿдыр-влак пеш писын ошкыл толыт.
     - Чÿчÿ, куш вашкеда?
     - Лимонадлан.
     - Кужаш ида кошт. Ўшкыжым кушкыж таҥасаш тÿҥалыт, маныт. Ужде ида код.
     Ала ÿшкыжым кудалыктыме нерген увер шарлымылан, ала иктаж-могай вес амаллан кöра киоск воктене черет изи ыле.
     Имне дене таҥасышаш олыкыш пöртыльым гын, тушто калык тич погынен шуын, йырым-йыр «Забег бычков, забег бычков!» манме гына йоҥга.
     - Лыпланыза, забег лиеш. Дисциплиным ида пудыртыл! Пече деч икмыняр ошкыллан чакныза, - милиционер ден дружинник-влак погынышо калыкым лыпландараш тыршат.
     Саде интеллигентный татар пöръеҥ шаярымыжын кушко шуктымыжым умылыш, очыни. Пече гоч тöрштен пурен, ик милиционер дене мутланыш. Вара милиционер рупорым кучышо судьялан ала-мом пеш умылтарыш.
     - Товарищи, друзья, уважаемые жители района и гости, - тудет рупор дене ойлаш тÿҥале, - у нас получился казус. Я обратился к судье на старте: «Пора начинать забег, Бычков». Это у него такая фамилия. А надо было сказать: «Бычков, пора начинать забег». Так что никакого сюрприза не будет, никакого забега бычков нет.
     Калык лыпланыш. Южо еҥже моло модышым ончаш кайыш. Таҥасымаш тÿҥале. Имне-влак шукылан кöра нуным тÿшкан-тÿшкан, вич имне дене кудалыктышт. Ончыч толшо-влак полуфиналышке лектыч, а вара финал лие. Таҥасымаште чылаштымат Благовещенск район гыч толшо уна ÿдыр сеҥыш, тудын имньыже, чынжымак, эн писе улмаш. 
В. ПЕТРУШКИН.
Реве ял,
Бирск район.