Ныл ий ончыч ватем дене яллаште урлыкаш шоганым ужален коштна. «Мата ялышкат мийыза, авамланат шоган кÿлеш ыле. Ялна кугу, чыла ужален пытареда. Камрат Калламытеным йодыда гын, кушто илымынам кажныже ончыкта», - каласыш Нöлпер ялын Динария Мухина. «А молан Камрат? «Камрат» немычла «йолташ» лиешыс?» - öрын йодым. «Тиде лÿмдылтыш кочам дечак кодын», - мане Динария да кочаж нерген кÿчыкын каласкалыш. Эрлашыжым Мата ялыш мийышнат, Динариян аваже, Клара кокай, деч чылажымат рашемден йодыштым.
     1909 ийыште Балтач районысо Марий Мата ял гыч 1889 ийыште шочшо Калит Саликовым армийыш служитлаш наҥгаеныт. Мöҥгыштö ватыже да индеш тылзаш икшывыже кодыныт. 1914 ийыште Икымше тÿнямбал сар тÿҥалын. «Командирышт эре «Ончыко!» да «Ончыко!» ÿжын наҥгаен, а салтак-влак, кушко кайымым умылыдеак,  ончыко вашкеныт. Тыге кредалмаш деч поснак Германийыш миен шуыныт да пленыш логалыныт. Тушто шуко еҥ шужен колен. Мемнан район гыч вич еҥже пале, Татар Мата ден Тошкурово ялла гыч икте дене лийыныт, нунат шужен коленыт. Калит павай, Кугече годым немыч шÿгарлаш нушкын миен, муно ден кампеткым кочмышт нерген ойлен ыле», - манеш Клара кокай.
     Калит Саликовым ик немыч шке суртышкыжо пашам ышташ налын.  Павай вольыкым ончен, ушкалым лÿштен, вÿташтак илен. Тудым сайынрак пален налмек,  немыч шке пöртышкыжö пуртен. Калит павай немычын шÿрыжö ÿстелыштак шолын шинчымым ужын öрын. Тушто электроплитка тугодымак лийын улмаш. Павай немычла ойлен моштен. Озажын марлан пуышаш ÿдыржö лийын. Ўдыр пеҥгыде туп-вачан, ушан-шотан марийым  йöратен шынден. Нуно пырля илаш тÿҥалыныт. Ўдырын ачаже самырык-влакым посна луктын. Немыч-влак йочаштым мÿндыркö огыт колто улмаш - воктенак посна пöртым ямдыленыт.
     Калит павайын ты ÿдырамаш деч кок эргыже шочын. Кушташ, гармонь да мандолин дене шокташ уста улшо марий йот калык коклаштат пагалымашым сулен кертын, пайрем годым немыч офицер-влакын ÿдырамашышт дене куштымыж нергенат каласкален.
     1920 ийыште Германийыште революций лийын. Коммунист-влак властьыште кок тылзе веле шогеныт гынат, пленный-влакым вашталташ келшеныт.
     Калитым немыч ÿдырамашыже шортын ужатен. Павай тудлан мöҥгыжö миен гына толаш сöрен.
     Пленный-влакым вÿд дене конденыт. Калит павай медбрат лийын, пароходышто черле-влакым эмлен.
     Балтач район гыч Германийыште пленыште лийше кум еҥ таза-эсен кодын, кумытынат марий улыт. Тебыл ял гыч Гайнутдин Ипаевич Ипаев варажым Кугу Ачамландылык сарыште, 1942 ийыште, увер деч посна йомын. Кöзи ял гыч Миннигали Миннишеват 1941 ийыште элым аралаш  каен, тиде сарыштат пленыш логалын. Немыч да француз йылмылам пален. Плен гыч 1945 ийыште утаралтын. Тудо шке илышыж нерген дневникым возен коден, маныт, но дневникше кушто улмым 82 ияш Александр эргыже огеш пале. Миннигали павай 1965 ийыште колен.
     Калит павайын плен гыч мöҥгö пöртылмыж годым Валит эргыже вашлияш куржын лектын. Эргыжым йöратымек, ватыжым öндалын. Шижын, ватыже нелашан.
     Кокымшо öгай (тавылдык, тапкан) эрге 1921 ийыште шочын. Ватыже эргыжым йÿштö мончаште шочыктен да тушанак коден пöртылын. Калит павай, тидым шижын, мончаш каен да азам пöртыш налын пуртен. Плен гыч кондымо медицинский чемоданже гыч спиртым луктын, азам спирт дене ÿштын, коҥга ÿмбак пыштен. Ватыжлан, молан туге ыштышыч, мый, можыч, тудын рыскалже дене пöртылынам манын. Аза пелйÿдым  йÿкым пуэн. Йочалан Калимолла лÿмым пуэныт. Павай тудым шкенжын гаяк ончен кугемден.
     Калит павай, пöртылмекше, колхозышто ветеринарлан ыштен. Ялысе еҥ-влак дене «камрат» манын ойласен, садлан тудым Камрат Калит манаш тÿҥалыныт.
     1920-1921 ийлаште йöсö, шужен илыш лийын. Ешым пукшаш манын, Калит павайлан плен гыч кондымо кидшагатшым да костюмжым ужалаш логалын.
     Калит павай вольыкым гына огыл, еҥ-влакымат эмлен. Икана Кундугуш ялыште илыше изи йочан вуешыже пу комыля логалын. Икшывын вуйжо пуалын, шÿй погынен. Калит павай йочам эмлен тырындарен. Ты йоча, Гаит Хайруллин, кугем шогалмек, 1943 ийыште элым аралаш каен. Вуйжо сусырген, Новосибирск госпитальыште эмлалтын. Туштак военный цензурын кусарышыжлан служитлен. Пырля ыштыме руш ÿдырым марлан налын. Шуко наградан офицер майор званий дене отставкыш лектын. Пелашыж дене, 38 ий пырля илен, 8 йочам ончен куштеныт.  Гаит Хайруллин сарысе сусыр-влак тазалыкым лунчыртымылан кöра колен. Кызыт пелашыже, 84 ияш Клавдия Олимпиевна, Кундугуш ялыште ила.
     Шукерте огыл Клавдия Олимпиевна дене телефон дене мутланышна. «Да, мый тиде историйым колынам, - манеш тудо. - Мариемын аваже ойлен ыле, кузе Мата ялын вет-врач эргыжым колымаш деч утарен коден».  80 ий эртен гынат, Калит павайын еҥлан порым ыштымыжым кызытат шарныше-влак улыт. Тиде тудлан кÿкшö ак огыл мо?
     Плен гыч пöртылмö деч вара  павай ден кокайын эше Катира ÿдырышт да  Калламытен межнеч эргышт шочын. Кугу сар тÿҥалме годым Калламытенлан 11 ий темын.
     Валит ден Калимолла сарыш каеныт, а Калит павай Свердловск велне паша армийыште лийын. 1941 ийыште Саликовмыт ешыш ойган увер толын: Валит  увер деч посна йомын, Калимолла Смоленск воктене колен.
     Калит павай сар вуян немыч эргыже-влакымат чÿчкыдын шарналтен. Тудо, 75 ияш лийын, 1964 ийыште илыш дене чеверласен.
     Изи эргыже, Калламытен чÿчÿ, пенсийыш лекмешкыже, трактористлан ыштен. Пашаш эрдене каен, кас гына мöҥгö пöртылын,  садлан ачаже, Калит Саликов, илышыж нерген йöратыме шешкыжлан ойлен.
     Калламытен павай ден Клара кокай куд йочам ончен куштеныт, 52 ий пырля Мата ялыште ваш-ваш умылен, пагален, икте-весылан эҥертен илат.